Gợi ý các ưu tiên về đất và nước trong chuyển đổi hệ thống lương thực, thực phẩm của Việt Nam theo FAO Roadmap

Quan điểm

FAO Roadmap xác định đất và nước là nền tảng của quá trình chuyển đổi hệ thống nông sản thực phẩm (agrifood systems). Đối với Việt Nam, nơi chịu đồng thời áp lực của suy thoái đất, ô nhiễm nguồn nước, biến đổi khí hậu và nhu cầu bảo đảm an ninh lương thực, các ưu tiên cần được triển khai theo cách tiếp cận tích hợp giữa đất – nước – khí hậu – hệ sinh thái – chuỗi giá trị nông sản thực phẩm.

Thay vì chỉ nâng cao năng suất, quản lý đất và nước cần hướng tới tăng khả năng chống chịu, giảm phát thải khí nhà kính, bảo tồn đa dạng sinh học và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Ưu tiên 1. Bảo vệ đất và nước thông qua giảm đầu vào hóa học

Đây là ưu tiên hàng đầu nhằm hạn chế suy thoái đất và ô nhiễm nguồn nước.

Các giải pháp trọng tâm gồm:

• giảm sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật;
• phát triển quản lý dịch hại tổng hợp (IPM);
• quản lý dinh dưỡng cây trồng trên quan điểm sinh thái và nông nghiệp tuần hoàn, phát thải thấp
• tăng sử dụng phân hữu cơ, phân sinh học và chế phẩm vi sinh;
• kiểm soát ô nhiễm đất và nước từ hoạt động nông nghiệp.

Đối với Việt Nam, ưu tiên này đặc biệt quan trọng tại Đồng bằng sông Hồng, Đồng bằng sông Cửu Long và các vùng chuyên canh cây ăn quả, cà phê, hồ tiêu, nơi lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật đang ở mức cao.

Ưu tiên 2. Quản lý tổng hợp tài nguyên nước ở quy mô lưu vực

FAO nhấn mạnh việc chuyển từ quản lý theo công trình sang quản lý theo lưu vực sông.

Có thể gợi ý đối với Việt Nam, cần:

• tăng khả năng trữ nước ngọt;
• bảo vệ vùng đầu nguồn;
• phục hồi đất ngập nước;
• tăng cường bổ cập nước ngầm;
• quản lý liên vùng đối với các lưu vực sông lớn vùng núi phía Bắc, miền Trung, Tây Nguyên và Đồng Bằng Sông Cửu Long. Việc quản lý theo lưu vực sẽ giúp giảm rủi ro hạn hán, lũ lụt, xói lở và xâm nhập mặn.

Ưu tiên 3. Hiện đại hóa tưới và sử dụng nước hiệu quả

Hiệu quả sử dụng nước cần trở thành chỉ tiêu quan trọng của hệ thống agrifood.

Các hướng ưu tiên gồm:

• mở rộng tưới nhỏ giọt và tưới tiết kiệm;
• tưới chính xác (precision irrigation);
• sử dụng cảm biến, viễn thám và GIS để lập lịch tưới;
• tự động hóa hệ thống tưới;
• tái sử dụng nước sau xử lý.

Đây là giải pháp giúp giảm tiêu hao nước, tăng hiệu quả sử dụng nước tưới và  tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải khí nhà kính.

Ưu tiên 4. Chuyển đổi mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện nước

Đối với những vùng thiếu nước hoặc chi phí đầu tư thủy lợi quá lớn, FAO khuyến nghị chuyển hướng sang các hệ thống sản xuất dựa trên nước mưa (smart rainfed agriculture).

Điều này đặc biệt phù hợp với:

• vùng trung du;
• miền núi;
• Tây Nguyên;
• duyên hải Nam Trung Bộ.

Các giải pháp gồm:

• thu trữ nước mưa;
• tăng khả năng giữ nước của đất;
• lựa chọn giống chịu hạn;
• đa dạng hóa cây trồng;
• phát triển nông nghiệp thích ứng với khí hậu.

Ưu tiên 5. Chuyển đổi năng lượng trong hệ thống tưới

Một hướng mới của FAO là giảm phát thải từ hệ thống thủy lợi.

Các gợi ý gồm:

• thay thế máy bơm diesel bằng bơm điện hiệu suất cao;
• phát triển bơm năng lượng mặt trời;
• sử dụng năng lượng tái tạo trong các trạm bơm;
• kết hợp quản lý nước và năng lượng nhằm giảm chi phí vận hành.

Đây là nội dung phù hợp với mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Ưu tiên 6. Hoàn thiện thể chế và quản trị tích hợp đất – nước

Một trong những điểm nhấn của FAO Roadmap là tăng cường tính thống nhất của chính sách giữa các ngành.

Các gợi ý bao gồm:

• tăng cường phối hợp giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường với các bộ, ngành liên quan;
• tích hợp quy hoạch sử dụng đất với quy hoạch tài nguyên nước;
• thống nhất cơ sở dữ liệu đất, nước và khí hậu;
• thúc đẩy quản trị dựa trên lưu vực;
• tăng cường sự tham gia của địa phương, hợp tác xã, doanh nghiệp và người dân trong quá trình ra quyết định.

Ưu tiên 7. Đổi mới chính sách kinh tế đối với tài nguyên đất và nước

Nhằm tối ưu hóa hiệu quả sử dụng tài nguyên và chuyển đổi sang nền nông nghiệp xanh, các nghiên cứu khuyến nghị thay đổi định hướng từ hỗ trợ đầu vào ngắn hạn sang kích thích các hành vi sản xuất bền vững:

1. Chính sách kinh tế đất đai:
   • Chuyển đổi sang cơ chế tài chính đất đai minh bạch; đẩy mạnh thị trường quyền sử dụng đất để khuyến khích tích tụ đất đai trong sử dụng đất nông nghiệp đi kèm cam kết bảo vệ đất.
   • Thiết lập các công cụ kinh tế (thuế, phí, ưu đãi tín dụng) nhằm khuyến khích người sản xuất đầu tư cải tạo đất, chống suy thoái và thoái hóa đất nông nghiệp.
2. Chính sách kinh tế tài nguyên nước:
   • Hoàn thiện cơ chế định giá dịch vụ nước tưới và áp dụng chính sách khuyến khích sử dụng nước tiết kiệm.
   • Thúc đẩy cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái nguồn nước và phát triển nguồn tài chính xanh cho công nghệ tưới tiên tiến, hướng tới nông nghiệp phát thải thấp.

Kết luận

Các ưu tiên nêu trên có thể được nhóm thành ba trụ cột chiến lược phù hợp với FAO Roadmap và điều kiện Việt Nam:

1. Bảo vệ tài nguyên đất và nước thông qua giảm đầu vào hóa học, phục hồi hệ sinh thái và quản lý bền vững.
2. Hiện đại hóa hệ thống sản xuất bằng công nghệ tưới tiên tiến, chuyển đổi số, nông nghiệp tái sinh và năng lượng sạch, nông nghiệp thuận thiên, nông nghiệp tuần hoàn.
3. Đổi mới thể chế và chính sách, áp dụng quản trị tích hợp theo lưu vực, tăng cường phối hợp liên ngành và sử dụng các công cụ kinh tế để nâng cao hiệu quả sử dụng đất và nước.

Khung ưu tiên này không chỉ phù hợp với FAO Roadmap for Achieving SDG2 without Breaching the 1.5°C Threshold (Lộ trình toàn cầu cho chuyển đổi hệ thống nông sản thực phẩm, không vượt ngưỡng 1.5°C Threshold", mà còn thống nhất với Luật Đất đai 2024, Luật Tài nguyên nước 2023, Chiến lược phát triển nông nghiệp và nông thôn bền vững giai đoạn 2021–2030 và cam kết phát thải ròng bằng "0" của Việt Nam.

Tài liệu tham khảo

• FAO. (2021). The State of the World's Land and Water Resources for Food and Agriculture (SOLAW 2021): Systems at Breaking Point. Rome: FAO.
• FAO. (2022). FAO Strategic Framework 2022–2031. Rome: FAO.
• FAO. (2023). Achieving SDG2 without Breaching the 1.5°C Threshold: A Global Roadmap for Agrifood Systems Transformation. Rome: FAO.
• FAO & UN-Water. (2024). Integrated Water Resources Management for Sustainable Agriculture.
• IPCC. (2023). Climate Change 2023: Synthesis Report. Geneva: IPCC.
• Quốc hội Việt Nam. (2023). Luật Tài nguyên nước số 28/2023/QH15.
• Quốc hội Việt Nam. (2024). Luật Đất đai số 31/2024/QH15.