Lừa đảo trực tuyến nhắm vào người dùng Facebook: Chuyên gia nội dung số chỉ cách nhận diện

Theo Cục An toàn thông tin (Bộ Thông tin và Truyền thông), tình trạng lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam tiếp tục diễn biến phức tạp, với hàng nghìn vụ việc được ghi nhận mỗi năm. Trong đó, chiếm đoạt tài khoản Facebook là một trong những hình thức phổ biến nhất, nhắm vào mọi đối tượng - từ giới trẻ đến người lớn tuổi. Đáng lo ngại hơn, các chiêu trò ngày càng được "nâng cấp", không còn đơn giản là gửi link giả mà đã phát triển thành những kịch bản tinh vi, khai thác tâm lý và lòng tin của nạn nhân.

Nguyễn Văn Bình, chủ kênh TikTok Văn Bình Channel (@vanbinhchannel.official) - kênh chuyên chia sẻ kiến thức Facebook với gần 400.000 người theo dõi — nhận định: "Phần lớn người dùng bị mất tài khoản không phải vì hacker quá giỏi, mà vì họ chưa được trang bị kiến thức cơ bản. Chỉ cần bấm vào một đường link giả, đăng nhập trên ứng dụng không rõ nguồn gốc, hoặc chia sẻ mật khẩu cho người lạ - tài khoản có thể mất trong vài giây."

Ba chiêu trò phổ biến nhất

Qua quá trình sản xuất nội dung giáo dục về Facebook từ năm 2022, Bình chỉ ra ba hình thức lừa đảo mà cộng đồng người dùng Việt Nam gặp phải nhiều nhất.

Thứ nhất là link giả gửi qua Messenger kèm lời mời "nhận quà miễn phí" hoặc "xem ai vào trang cá nhân của bạn". Người lớn tuổi là nhóm dễ bị nhắm tới nhất. "Mẹ tôi từng suýt bấm vào link kiểu này," Bình kể. "Người có tuổi rất dễ tin vào những lời mời có từ 'miễn phí'. Chỉ cần một cú bấm, toàn bộ thông tin đăng nhập có thể bị đánh cắp mà nạn nhân không hề hay biết."

Thứ hai là chiếm đoạt tài khoản rồi gửi tin nhắn mượn tiền cho bạn bè trong danh sách - chiêu trò cũ nhưng vẫn hiệu quả vì khai thác lòng tin giữa người quen. Nạn nhân thường chỉ phát hiện khi đã chuyển tiền và liên hệ lại được chủ tài khoản thật.

Thứ ba - và đây là hình thức Bình gọi là "lừa đảo tầng hai" - là mạo danh chính những người đang hướng dẫn cộng đồng tự bảo vệ mình. Kẻ xấu tạo tài khoản giả giống hệt các kênh uy tín, chủ động nhắn tin cho nạn nhân đang hoảng loạn vì mất tài khoản, hứa "giúp nhanh", rồi dẫn dụ chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin nhạy cảm. Nạn nhân rơi vào vòng xoáy kép: vừa mất tài khoản, vừa mất tiền, và mất luôn lòng tin vào những người đang cố giúp cộng đồng.

Chính Văn Bình Channel cũng là nạn nhân của hình thức này. "Tôi đã bị mạo danh nhiều lần," Bình cho biết. "Kẻ xấu tạo hồ sơ TikTok giống hệt tôi để lừa đảo người đang cần hỗ trợ. Nạn nhân bị lừa xong quay ra tìm tôi - người thật - để trách móc. Tôi phải liên tục lên video đính chính và báo cáo hồ sơ giả mạo với nền tảng."

Hướng dẫn miễn phí — không nhận làm hộ

Điểm đáng chú ý ở Văn Bình Channel là mô hình hoạt động: toàn bộ nội dung giáo dục về Facebook trên kênh đều miễn phí. Bình không nhận xử lý tài khoản hay cung cấp dịch vụ thu phí. "Nội dung trên kênh hướng dẫn người dùng tự xử lý theo kênh chính thống của nền tảng," anh giải thích. "Khi có vấn đề phát sinh, tôi tổ chức livestream giải đáp hoặc sản xuất video hướng dẫn mới - cách nào giúp được số đông thì tôi chọn cách đó."

Một video hướng dẫn tự khôi phục tài khoản Facebook khi bị chiếm quyền trên kênh Văn Bình Channel đã thu hút hơn 20 triệu lượt xem - con số cho thấy nhu cầu tự bảo vệ tài khoản trong cộng đồng là rất lớn.

Cuối năm 2024, khi Nghị định 147/2024/NĐ-CP về xác thực định danh tài khoản mạng xã hội có hiệu lực, trong bối cảnh dư luận lan truyền nhiều thông tin sai lệch gây hoang mang, Văn Bình Channel sản xuất liên tiếp ba video phân tích: giải thích đúng quy định, xác định đối tượng cần định danh, và hướng dẫn thao tác chính xác. "Nhiều người bình luận nói 'may mà xem được video này' thay vì làm theo thông tin sai đang lan truyền," Bình kể.

Ba khuyến nghị và hành trình ngoài màn hình

Từ kinh nghiệm sản xuất nội dung giáo dục về Facebook, Bình đưa ra ba khuyến nghị cho người dùng: không đăng nhập tài khoản trên ứng dụng hoặc website không rõ nguồn gốc; không chia sẻ mật khẩu cho bất kỳ ai kể cả người tự xưng là "hỗ trợ kỹ thuật"; và bật xác thực hai yếu tố (2FA) cho tài khoản.

"Facebook không chỉ là nơi giao lưu mà còn chứa dữ liệu cá nhân, hình ảnh gia đình, thậm chí liên kết tài khoản ngân hàng," Bình nhận định. "Mất tài khoản không chỉ là mất một 'profile' - mà có thể mất cả tiền và danh tính."

Những khuyến nghị này không chỉ dừng lại trên TikTok. Năm 2025, Bình được Cục Xúc tiến Thương mại (Bộ Công Thương) ghi nhận đóng góp truyền thông tại Hội chợ Mùa Thu bằng Giấy chứng nhận, nêu rõ: "Đã tích cực truyền thông, quảng bá và có đóng góp quan trọng vào thành công chung của Hội chợ Mùa Thu lần thứ I năm 2025." Năm 2026, anh tiếp tục đồng hành truyền thông tại Hội chợ Mùa Xuân - sự kiện có sự góp mặt của Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn.

"Lừa đảo không ngừng tiến hóa - kiến thức cũng phải theo kịp," Bình chia sẻ.